Bestemming Berlijn

De Berlijnse Mauerweg is een fietspad dat grotendeels is aangelegd op of in de buurt van de voormalige grens tussen West en Oost-Berlijn. Het pad volgt zo goed en zo kwaad als het gaat de exacte route van de Berlijnse Muur. Helemaal excact kan dat niet omdat de grens bijvoorbeeld ooit door het midden van de Spree en de Havel liep. Op andere plaatsen zijn gebouwen verrezen of hekken geplaatst en je stuit zelfs ergens op een manege waar paarden je dromerig staan aan te staren. Op die plaatsen moet een omweg worden gemaakt. Een groot probleem voor de bedenkers en uitvoerders van de Mauerweg is het gegeven Privatgrundstück. Dat is met name rond de Griebnitzsee en de Gross Glienicker See het geval. Er staan daar echt kastelen van huizen met onwaarschijnlijk grote achtertuinen die vroeger, vóór de deling van de stad, tot aan de waterkant doorliepen. Dan konden de bewoners zo vanuit de serre een potje gaan zwemmen. Toen de grens werd gesloten is er door de autoriteiten van de DDR botweg grond onteigend om de grensstrook aan te leggen en daar is echt niet over onderhandeld. In plaats van uitzicht over het water zaten veel huizenbezitters nu tegen de hekken van de grens aan te turen en moesten ze machteloos toezien hoe er een patrouilleweg door hun achtertuinen kwam te liggen. En die situatie heeft 28 jaar geduurd. Tot in 1989 het communistische kaartenhuis in elkaar donderde en de grens werd geopend. De patrouilleweg werd het domein van wandelaars en fietsers en de Mauerweg werd bedacht; een prachtig route om West-Berlijn over diezelfde patrouilleweg. Maar de huidige bewoners van de oogverblindende villa's en herenhuizen werden wakker en riepen in koor; leuk hoor zo'n Mauerweg, maar het ding ligt wél op mijn grond! Een heel groot deel van de omwonenden heeft er vrede mee dat er wandelaars en fietsers over hún stukje van de Mauerweg passeren, die hebben een bordje neergezet en daarmee is de kous af, maar er zijn hardliners die hun grond hebben teruggeclaimd en er hekken omheen hebben gezet. Dat is natuurlijk hun goed recht maar met name in Potsdam is de gemeente er niet blij mee en wijst op het historisch belang van de grensweg. Boeie, riepen enkele bewoners en een verbitterde juridische strijd was het gevolg! Potsdam heeft die strijd verloren en het gevolg is dat een van de mooiste route's van de Mauerweg nu ontoegankelijk is. Wandelaars, fietsers en toeristen hebben nu geen toegang meer tot de oevers van de Griebnitzsee en kunnen dus ook de drie historische villa's, waar Churchill, Stalin en Truman ten tijde van de conferentie van Potsdam verbleven, niet meer zien. De gemeente Potsdam procedeerd verder en langs de nog wél toegankelijke stukjes staan inmiddels borden waarop een rode lijn de gesloten delen aangeeft. Langs de Gross Glienicker See is de situatie iets troebeler. Ook hier hebben enkele bewoners hun grond afgeschermd maar je kan botweg doen of je gek bent en over de afzetlinten stappen. Voor er een bewoner via de enorme achtertuin bij je is om je van z'n grond te schoppen ben je alweer een kilometer verder :-) Er is ook een bewoner die die boel niet heeft afgezet maar pesterig grote zwerfkeien op het pad heeft gelegd. Dat is blijkbaar ook z'n goed recht en als je er met je fiets opklapt heb je niets te mekkeren, want Privatgrundstück! Elders liggen erorme betonblokken. Het vervelende is dat er maar één bewoner hoeft te zijn die de boel afzet om de hele route te blokkeren! Toen ik er langs fietste en over diverse afzettingen klom dacht ik even geflurkt; nou héb je al een achtertuin van 50 meter diep, moet je nou die laatste meters ook nog claimen? Ja dus. Elders in de stad ligt de Mauerweg ook over stukjes privegrond maar er wordt nergens zo moeilijk gedaan als rond de exorbitante villa's van de superrijken.

M'n fotoverslag van de rit over de Berliner Mauerweg staat hierrrr en de rest van de foto's staan daarrrr…

Aangekomen bij de voormalige grensovergang aan de Sonnenallee zie ik een man met een fietshelm op z'n dop en een stevig rijwiel onder z'n achterste op een kaart staan turen. Als hij gedesorienteerd om zich heen kijkt merkt hij me op en vraagt of ik ook een Mauerwegfietser ben. Hij weet niet hoe hij verder moet want het grensverloop is hier wat troebel en er zijn meerdere opties. Ik weet wél hoe hij verder moet want ik heb de complete Mauerweg al eens gefietst dus wijs ik hem de weg. Ik mag mezelf inmiddels een ervaren Mauerwegfietser noemen! Dûh! We raken aan de praat en de man verteld dat hij het rondje om West-Berlijn in één dag wil fietsen. Zo, ga d'r maar aanstaan want dat is geen eenvoudige opgave! Het rondje West-Berlijn is ergens tussen de 180 en 200 kilometer lang, een afstand waar men in de Tour de France de schouders over ophaalt maar dát gaat grotendeels over mooi geasfalteerde wegen! De Mauerweg is een bonte verzameling van asfalt, bospaden, klinkerwegen, kasseien, vals plat, gaten in de weg, mul zand, blubber en alles wat je verder nog kan bedenken en dan zwijg ik nog over het gepuzzel op plaatsen waar de route slecht is aangegeven. Je moet zelfs ergens met de boot om de Havel over te steken, wat erg aangenaam is want koffie is op de boot ruim voorhanden! De man fietst de Mauerweg met de klok mee en ik fiets 'm dit keer tegen de klok in en als we elkaar gedag zeggen vraag ik me af of ik 'm vandaag nog tegenkom want ik was niet van plan om het rondje in één dag te doen. Ik fiets op m'n dooie akkertje verder en neem de tijd om de route te fotograferen en 'n half uurtje nadat ik het meest noorderlijkste punt van de Mauerweg gepasseerd ben hoor ik héééééééé en sjeest diezelfde man met opgeheven hand voorbij. Hij kwam net de helling af die ik met 't zuur in de benen aan 't beklimmen was. De kaart van Berlijn visualiseerd zich in m'n hoofd en ik zie dat hij sinds die ochtend écht een enorm stuk heeft afgelegd! Hij heeft dus flink doorgetrapt en gezien het tijdstip dat ik hem bij de Sonnenallee tegenkwam, ga ik ervan uit dat hij de Brandenburger Tor als start en finish heeft gekozen. Dat gaat hij redden, denk ik, die is over dik twee uur klaar met z'n tocht! Chapeau! Uiteindelijk heb ik de tocht in twee dagen gedaan. Twee jaar geleden waren dat er nog vier en nu spookt het door m'n hoofd; één dag…zal ik ook…?

In de buurt van de Potsdamer Platz staat nog een oude wachttoren van de oostduitse grenstroepen. Het is een kleine toren die daar nooit heeft gestaan maar die elders uit de grensstrook naar de Erna Berger Strasse is versleept, waar 'ie nu eenzaam en alleen grenstoren staat te zijn. Er zijn namelijk maar weinig toeristen die de grenstoren zien of van het bestaan af weten. Er staan nergens bordjes die op de aanwezigheid van de toren wijzen. Veel aanloop heeft de toren dus niet en dat komt omdat de Erna Berger Strasse een doodlopende straat is. Er woont ook vrijwel niemand omdat via het straatje de bedrijven die aan de Leipziger Platz gevestigd zijn worden bevoorraad. Het is echt een dode pishoek waar ook het laatste nog braakliggende stukje grond van de oude grensstrook te vinden is. Peperdure grond waar blijkbaar niets mee te beginnen valt. Het lijkt er op dat men na het voltooien van de nieuwe Potsdamer Platz met schaamte ontdekte dat er nergens een grenstoren ter herinnering aan de tweedeling van de stad gepland was en dat men naarstig op zoek ging naar een plek om zo'n gevaarte alsnog te plaatsen. Een lastige opgave omdat het hele gebied inmiddels propvol gebouwd is. De hoek van de Stresemannstrasse en de Erna Berger Strasse zou mooi zijn geweest; da's een door toeristen druk bewandelde route waar de toren beter tot z'n recht zou komen. Maar dat zal wel niet kunnen vanwege privatgrund enzo, een heet item in Berlijn waar ook de Mauerweg last van heeft. Nu staat de toren gewoon op gemeentegrond naast een parkeerzuil in een doodlopende straat waar 'ie, gezien het feit dat de toegangsdeur er al half uitgetrokken is en de toren vol afval is gestort, aan vandalisme onderhevig is. Er zijn in Berlijn nog vier grenstorens te vinden die wél op hun originele plek in de voormale grensstrook staan. Twee daarvan bevinden zich vér buiten het centrum en de andere twee staan in Treptow en aan de Kieler Strasse.

De Lenné Driehoek in Berlijn was een stukje grond met een oppervlakte van ongeveer 4 vierkante kilometer dat omgrenst werd door de Lennéstrasse, de Eberstrasse en de Bellevuestrasse. De driehoek lag in West-Berlijn pal tegen De Muur, maar was Oostduits grondgebied al stond er alleen wat prikkeldraad omheen. De DDR had De Muur namelijk in een rechte lijn langs de Ebertstrasse neergezet en de taartpunt afgesneden van de rest van Oost-Berlijn. Maar het was en bleef wél Oostduits gebied en de West-Berlijnse autoriteiten hadden er dus niets te vertellen. Ook de politie niet. Het gevolg was dat er in de 80er jaren een vrijstaat van hippies, chaoten, links-radikalen, kunstenaars en vrijdenkers ontstond, oogluikend toegestaan door de DDR die de bewoners als vluchtelingen van het verderfelijke Westerse systeem zag. De driehoek stond vol met woonwagens en tenten en er heerste gezellige anarchie. Ik ben er destijds een paar keer overheen gewandeld maar ik heb geen foto's, omdat het maken van foto's niet erg op prijs werd gesteld. West-Berlijn had grote plannen met de driehoek en was er dus op gebrand het gebied terug te krijgen. In de zomer van 1988 kwamen Oost en West een gebiedsruil overeen waardoor de driehoek weer West-Berlijns grondgebied werd. De bewoners verzetten zich hevig tegen ontruiming door de West-Berlijnse politie maar waren omsingeld. Hun enige uitweg was over De Muur. Ongeveer 180 bewoners klommen met hulp van DDR grenssoldaten over De Muur waarna ze in gereedstaande vrachtwagens door de grensstrook werden weggevoerd, een heerlijk ontbijtje als gasten van de DDR kregen geserveerd om vervolgens allervriendelijkst uitgezwaaid te worden op grensstation Friedrichstrasse alwaar ze op de S-Bahn naar West-Berlijn werden gezet. Het hele West-Berlijnse autobahn en tunnelplan werd achterhaald door de val van De Muur en heutzutage maakt de driehoek deel uit van de volgebouwde nieuwe Potsdamer Platz…

Deze foto kwam ik ergens op Flickr tegen. Het is een interessante foto van Oostduitse grenstroepen die De Muur repareren. Aan de westkant van De Muur staan vier bewakers met een Oostduitse herder de werklieden te bewaken. Het lijkt alsof de vier bewakers in West-Berlijn staan, maar dat is niet zo. De Muur stond namelijk niet op de daadwerkelijke grenslijn, maar een paar meter naar binnen op Oostduits grondgebied. Het gevolg was dat iedereen die zich aan de westkant dicht tegen De Muur ophield, zich nog steeds op Oostduits gebied bevond. Dat was gedaan om reparaties als die op de foto te kunnen uitvoeren zonder dat de Oostduitse troepen daarbij op Westduits grondgebied terecht kwamen. Twee van de bewakers staan echt strak tegen de grenslijn aan; een stap verder en ze zijn in West-Berlijn…

Op deze foto is die Oostduitse strook aan de westkant van De Muur ook te zien. Het is het ongeplaveide stukje wat tussen De Muur en het kleine plantsoentje ligt. De rechterkant van het plantsoentje is de werkelijke grenslijn…

Gerhard Lauter, beambte bij de Hauptabteilung Pass und Meldewesen, een onderdeel van het Innenministerium van de DDR, begon begin november 1989, samen met drie collega's van de StaSi, en buiten de regering om, met het bedenken van een oplossing om de oostduitse bevolking meer reisvrijheid te geven en de vlucht van oostduitsers via de socialistische broederlanden te stoppen. Dat resulteerde in de verklaring die uiteindelijk door perschef Günter Schabowski op de geruchtmakende persconferentie van de 9e november in Oost-Berlijn werd voorgelezen, en die bekend staat als Schabowski's Zettel. In die verklaring stond dat de oostduitse bevolking zonder verdere poespas naar het buitenland kon reizen, over alle grensposten van de DDR, dus óók over die in Berlijn. Er stond tevens dat de verklaring pas in de vroege ochtend van 10 november, om 04.00 uur, vrijgegeven mocht worden.

De verklaring is vervolgens door de toenmalige Secretaris Generaal van de DDR, Egon Krenz, voorgelezen aan een stel communistische betonkoppen van het Zentralkomitee, die of de stekking van het bericht niet begrepen, of er stilzwijgend mee akkoord gingen. Vervolgens bepaalde Krenz dat Schabowski de verklaring wereldkundig moest maken. Schabowski was echter niet aanwezig, kende de strekking van het bericht, en dus ook de Sperrfrist niet, die bepaalde dat het dokument pas op 10 november om 04.00 vrijgegeven mocht worden, maar heeft het bericht later gewoon tussen de rest van de voor te lezen communistische retoriek gestopt.

De inmiddels beroemde persconferentie van 9 november 1989 duurde erg lang maar de verzamelde wereldpers wachtte geduldig af of er nog iets van belang zou worden medegedeeld. Een Italiaanse journalist vroeg op een gegeven moment hoe het zat met uitreisvisa voor de oostduitse bevolking, en toen herinnerde Schabowski zich dat hij nog een extra papiertje moest voorlezen. Hij was het glad vergeten en moest het memo eerst nog even opzoeken. Later werd bekend dat de Italiaan was getipt door een bron binnen de oostduitse communistische partij, om er zeker van te zijn dat de vraag werd gesteld en Schabowski het memo voorlas. Een Duitse verslaggever vroeg vervolgens wanneer de reisvrijheid inging en Schabowski antwoorde; Das tritt nach meiner Kenntnis … ist das sofort, unverzüglich! Meteen dus, als in onmiddelijk en zonder voorbehoud.

Gerhard Lauter, die bepaald had dat de verklaring pas op 10 november om 04.00 uur vrijgegeven mocht worden, zat in het theater en wist van niets.

Bij de grenspost aan de Bornholmer Strasse verschenen al rap de eerste oostduitsers die naar West-Berlijn wilden, maar omdat de grenstroepen nog van niets wisten bleven de slagbomen dicht. Op een gegeven moment stonden er zoveel schreeuwende oostduitsers voor de slagboom, dat grensbeambte Harald Jäger maar eens met de Rudi Ziegenhorn, van StaSi divisie VI, ging bellen om te horen wat hij moest doen. Ziegenhorn ontkende eenvoudig dat er mensen aan de grens stonden en toen Jäger de hoorn van de telefoon buiten het raam hield om hem het geschreeuw te laten horen, werd er opgehangen. Later kwam het bevel om druk van de ketel te halen door de ventieloplossing toe te passen; de vijfhonderd hardste schreeuwers mochten naar West-Berlijn en kregen een stempel in hun paspoort. Wat die mensen niet wisten, was dat ze met die stempel de DDR niet meer inmochten.

Toen een jong oostduits echtpaar, die even een wandelingetje in West-Berlijn hadden gemaakt, weer terug naar hun huis in Oost-Berlijn wilden, bleken ze een stempel in hun paspoort te hebben en mochten ze hun vaderland niet meer in. Het echtpaar had echter thuis jonge kinderen die op hun ouders zaten te wachten. Dat werd Harald Jäger teveel, en toch al woest door de houding van de StaSi besloot hij de slagbomen van de grens aan de Bornholmer Strasse open te zetten. En daarmee was de Berlijnse Muur definitief gevallen…

Update: Kijk hierrrr naar de gedramatiseerde documentaire Schabowskis Zettel bij de ARD Mediathek…

Grensovergang Prinzenstrasse / Heinrich-Heine Strasse in Kreuzberg, in de zomer van 1989. Even verderop lag, aan de Oost-Berlijnse kant, een spookstation waar de metrotreinen van de West-Berlijnse U8 zonder te stoppen doorheen reden. Langs de Stallschreiberstrasse en de Sebastianstrasse is 20 jaar later nog steeds de braakliggende gond te zien die ooit grensgebied was. De oude grenspost zelf, is inmiddels parkeerterrein…

Vandaag twintig jaar geleden, op 4 november 1989, was er een enorme vredige demonstratie in Oost-Berlijn. Het was de laatste roep om veranderingen voor De Muur zou vallen. Al vroeg nam ik de S-Bahn richting grensstation Friedrichstrasse om de demonstratie bij te wonen, maar eenmaal op de perrons en voor de loketten van de grensbeambten, zag het zwart van de mensen. Blijkbaar waren de oostduitse autoriteiten aan deze grens niet van plan het inreizen in de DDR te versoepelen, zodat ik rechtsomkeert maakte om de grens bij Checkpoint Charlie te nemen. Dat leidde nog tot een geanimeerd gesprekje met een grensbeambte die het merkwaardig vond dat ik weer terug ging terwijl ik de mooie hoofdstad van de DDR nog niet had gezien. Toen ik zei dat ik via Checkpoint Charlie ging, begreep hij er helemaal niets meer van; een grens is immers een grens. Maar niet op deze 4e november. Bij Checkpoint Charlie waren de grensformaliteiten een stuk soepeler, maar desalniettemin stond er een serieus te nemen rij westerlingen, op weg naar de Alexanderplatz. Ik was deze grens al eerder lopend gepasseerd en besloot niet in de rij te gaan staan, maar de normale route via de diverse loketten te nemen. Die loketten bleken niet te zijn bemand en de deuren stonden open. Alle grensbeambten waren bezig met de meute in de langzaam voortschreidende rij. Aldus ben ik om de rij heen, en zonder noemenswaardige controle, Oost-Berlijn ingeglipt. Eenmaal op de Alexanderplatz was er geen doorkomen aan; honderduizenden waren op de been en luisterden naar toespraken van onder anderen schrijver Stefan Heym, terwijl het gerucht ging dat ook de illustere Markus Wolf er zou spreken. Wolf; chef van de StaSi afdeling buitenland, en beter bekend als de man zonder gezicht, daar er tijdens zijn loopbaan nog nooit een foto van hem was gemaakt, en de buitenlandse spionagediensten dus geen idee hadden wie hij was. Terwijl de betonkoppen binnen de SED geen idee hadden wat te doen, werkten een aantal milder gestemde lieden aan een oplossing. Een oplossing om de vlucht van de oostduitse bevolking via de socialistische broederlanden te voorkomen en ze toch meer reisvrijheid te gunnen. Dat die oplossing uit de hand zou lopen, waardoor uiteindelijk De Muur viel, kon niemand voorzien.

Ik ook niet. Vandaar dat ik een paar dagen later weer naar huis vertrok. Eenmaal thuis vroeg m'n verbijsterde vader wat ik in 's hemelsnaam kwam doen. Hij wist niet beter dan dat ik in Berlijn zat. Hoezo? vroeg ik nog onwetend. Hij wees op de televisie waar de beelden van de val van de Berlijnse Muur te zien waren…

Na twintig jaar baal ik er nog steeds stevig van dat ik die historische nacht op een haar na gemist heb. Echt! Pijn in m'n hart! En ik denk er telkens weer aan als ik de brug bij de Bornholmer Strasse zie…

Al meer dan twintig jaar kom ik in Berlijn en in die tijd heb ik de hele stad in een waanzinnig tempo zien veranderen. Het braakliggende stuk vrijstaat wat ooit de Potsdamer Platz was heb ik weer zien volbouwen met glas en staal waarbij het nooit meer de grandeur van voorbije dagen heeft weten te evenaren. Ik heb metrostations weer geopend zien worden en spookstations weer tot leven zien komen. Ik heb De Muur voor m'n ogen zien verdwijnen en ik heb nieuwe wegen en straten zien ontstaan. Ik heb het asgrauwe en desolate Oost-Berlijn zien veranderen in een bruisend stadsdeel waar men nog steeds niet klaar is met verherbouwen. Ik heb Christo de oude Reichstag zien inpakken en heb de nieuwe regeringsgebouwen zien verrijzen. Ik heb het oude Lehrter Stadtbahnhof, wat notabene op de monumentenlijst stond, zien slopen en er het fonkelnieuwe Hauptbahnhof voor in de plaats zien komen, het eens zo trotse Bhf Zoo tot Regionalbahnhof degraderend! De legendarische luchthaven Tempelhof werd gesloten en uit Potsdam vertrokken de Russen met achterlating van uitgewoonde kazernes. De volkstuintjes in Kreuzberg verdwenen en de grond werd onbetaalbaar…

Maar er was één plek die nooit veranderde en dat was Café Adler bij Checkpoint Charlie. Maar nu, na zóveel jaar en zóveel geschiedenis, heeft ook Café Adler het loodje gelegd en dat is een trieste constatering! Café Adler was het café wat bijna alles zag en waar de wereldgeschiedenis zich pal voor de deur afspeelde. Het café stond namelijk een paar meter van de grens met Oost-Berlijn aan de wereldberoemde Friedrichstrasse. Toen op 27 oktober 1961 de Russische en Amerikaanse tanks bij Checkpoint Charlie loop aan loop stonden tijdens het hoogtepunt van de koude oorlog was Café Adler er helaas nog niet, maar gedurende de rest van de koude oorlog zat men hier eerste rang en toen in 1989 De Muur viel en even na middernacht de eerste Oost-Berlijnse arbeider die de grens gepasseerd was er onder luid applaus kwam binnenvallen, zat men hier wederom eerste rang! Niemand minder dan John Le Carré kwam er inspiratie opdoen voor z'n voortreffelijke spionageromans (tip: the spy who came in from the cold) en naast hem zaten bij wijze van spreken de mannen met regenjassen en gleufhoeden die de grens observeerden en werden de weinige Oost-Berlijners die op deze plek een geslaagde vluchtpoging deden er opgevangen. In al die jaren is de inrichting van Café Adler vrijwel niet veranderd; het was een uitgewoonde bende, maar het had sfeer beste lezers, het had sfeer en de geschiedenis hing er voelbaar in de lucht! Alles veranderde in de loop der tijd, maar Café Adler niet en zo werd het spionnencafé het laatste authentieke stukje koude oorlog omringd door een nepgrenspost waar nepsoldaten voor een euro een nepstempel in je paspoort drukken en met wie je voor nóg 'n euro op de foto mag. Ik heb altijd gedacht dat Café Adler alle stormen zou overleven en de oprukkende Pizza Hut en Starbucks zou kunnen weerstaan omdat het op een gouden stek in de stad lag. Maar die gouden stek blijkt tevens de ondergang van het café; het huurcontract is opgezegd en de eigenaresse heeft de zaak noodgedwongen moeten sluiten! En zo valt Café Adler ten prooi aan het kapitalisme en is het zoals een ober verzucht; "Der Kapitalismus kennt keine Gnade. Wir sind nicht mehr von dieser Welt." Wat jammer, wat jammer, ik was er zó graag nog eens met m'n dochter heen gegaan…

Het verdwijnen van Café Adler kan gezien worden al de definitieve afsluiting van een hoofdstuk in de geschiedenis. Vanaf nu is Berlijn niet meer hetzelfde…

Autobahn 115 bij Berlijn doorkruiste tijdens de tweedeling van Duitsland het grondgebied van West-Berlijn twee keer vlak na elkaar, wat het nodige gedoe tot gevolg had. Controles, vertragingen en irritaties waren aan de orde van de dag. Het was de DDR een doorn in het oog dat de weg, nadat de grens was gepasseerd nóg 'n keer een stukje door het westen ging en in 1969 werd een nieuw tracé, met een nieuwe grensovergang naar West-Berlijn geopend en daarmee raakte de oude A 115 en de tot op dat moment gebruikte grens bij Dreilinden in verval. Járen heeft de Autobahn ongebruikt in het bos gelegen en pas in 1997 zijn grote delen van het asfalt verwijderd en is het traject aan de natuur teruggegeven maar tot op de dag van vandaag is duidelijk waarneembaar waar de oude Autobahn lag. Er liggen zelfs nog enkele vergeten stukjes asfalt. Of men heeft dat expres laten liggen omdat het oude traject regelmatig voor filmopname's werd gebruikt. De UFA in Babelsberg ligt om de hoek, bij wijze van spreken… Ook de oude grensovergang op de brug over het Teltowkanaal ligt er nog, compleet met de in hevig verval geraakte Raststätte Dreilinden. Over het tracé van de oude A 115 ligt een brug voor een S-Bahn waarvan de rails reeds lang geleden is verwijderd en de stations al 'n eeuwigheid zijn gesloopt. Toch bestaan er plannen om een aantal stilgelegde S-Bahnverbindingen weer op te bouwen. Die plannen bestaan al heel lang en veel mensen uit de regio zijn vóór omdat zoiets het zuiden van Berlijn goed op het centrum en op Potsdam zou doen aansluiten. Degene die fel tégen zijn, zijn pas na de Wende langs de oude spoorbanen komen wonen en wisten van de plannen. Da's zoiets als bij Schiphol gaan wonen en dan over het vliegtuiglawaai klagen. Zijn ze hier ook goed in… ;-)

Het is wel weer even wennen om pica's met de oude Nikon te maken. Ik heb al 'n paar keer uit gewoonte op de achterkant van de camera gekeken om het resultaat te bekijken. Helaas, ik moet ordinair geduld hebben voor ik de resultaten te zien krijg. Ergens volgende week ofzo. Maar ik kiek ook met 'n bejaarde FinePix A200 en m'n Nokia N95…

Morgenochtend om 05.00 gaat de wekker. Dan sta ik op, neem een douche, kleed me aan en drink een beker koffie. Daarna zal ik de fiets in de auto proppen, jassen en tassen erbij dumpen, waarna ik klaar ben om de roethoester richting Berlijn te sturen. Ik denk dat ik om 06.00 vertrek. Als alles meezit en de drukte rond Hannover een beetje meevalt ben ik voor het middaguur in de stad. Dan check ik in bij m'n hotel, fris me 'n beetje op, trek de fiets uit de auto en vertrek om die dingen te gaan zien die ik nog niet gezien heb. En da's veel… Het tracé van de oude autobahn 115 ligt vlak bij het hotel dus ik denk dat ik daar dan maar eens begin. Iedere keer als ik Berlijn verlaat en weer naar huis keer denk ik dat ik alles wel zo'n beetje heb gezien en iedere keer kom ik thuis met het voornemen weer snel terug te keren omdat ik nóg meer moet en wil zien. Naar huis zeg ik maar waar is dat? Eigenlijk is Berlijn m'n thuis. Ik kan het niet verklaren maar ik voel dat al zo vanaf het moment dat ik voor het eerst in de stad kwam en sprakeloos tegenover De Muur stond waarna ik even het beton heb aangeraakt om te voelen of 'ie wel echt was. Hij was echt en de stad nam bezit van me…

Bovenstaande foto is helaas niet door mij gemaakt, maar door Michael Richter en is afkomstig uit het boek Geisterbahnhöfe, Westlinien unter Ostberlin van Heinz Knobloch (Ch. Links Verlag ISBN 3-86153-034-1) Op de foto is het zojuist heropende maar nog niet in hergebruik genomen metrostation Potsdamer Platz te zien, wat 28 jaar gesloten is geweest. Door de tweedeling van Berlijn werd ook het openbaar vervoer gesplitst en met name voor de U- en S-Bahn was dat een ingrijpende onderneming wat resulteerde in het afsluiten van tunnels en het op slot gooien van stations in Oost-Berlijn. Dat laatste had te maken met treinen uit West-Berlijn die onder Oost-Berlijn door reden om verderop weer in West-Berlijn uit te komen. De in Oost-Berlijn gelegen stations langs de lijnen waar West-Berlijnse metro's reden werden omgetoverd tot de beruchte spookstations, de Geisterbahnhöfe, waarvan er zestien waren… Het licht in de stations werd gedimd en de stations werden bewaakt door Oostduitse grenstroepen. West-Berlijnse treinen reden hier niet harder dan 30 km/h en dat was een compromis. Omdat de Bondsrepubliek de DDR niet erkende wilde men de West-Berlijnse metro gewoon op de spookstations laten stoppen, zo van wij hebben dit niet gewild, maar dat werd door de DDR verboden en zou ook onnodige vertaging tot gevolg hebben gehad. Dus stond de DDR knarsetandend toe dat er met 30 km/h voorbijgesukkelt werd… Ik kan uit eigen ervaring zeggen dat het een spooky gezicht was als je uit de metro die spookstations zag. Hierrr een gruizig oud filmpje van een West-Berlijnse metro die het Oost-Berlijnse spookstation Bernauer Strasse passeert (op 34") en uiteindelijk op Voltastrasse in West stopt… Nadat de Muur was gevallen gingen de spookstations weer snel open en toen bleken het opeens tijdcapsules te zijn omdat er sinds de sluiting in 1961 niets aan de stations was gedaan en in veel gevallen de reclameposters uit 1961 nog aan de wanden hingen! Hierrr een foto van het heropenen van spookstation Potsdamer Platz en hierrr het net heropende station Unter Den Linden…

De splitsing van de twee tunnelsystemen was natuurlijk niet waterdicht. Dat wist ook een medewerker van de Oost-Berlijnse metro. Hij was signaalreperateur, mocht beroepshalve in de tunnels komen en wist van het bestaan van de Klostertunnel, een enkelsporige servicetunnel die zich vlak na het Oost-Berlijnse metrostation Klosterstrasse, wat overigens geen spookstation was, afsplitste en die er heutzutage nog steeds is. Op een avond in maart 1980 heeft de medewerker samen met zijn gezin staan wachten tot de laatste metrotrein was vertrokken en het perron door iedereen was verlaten. Toen is hij met z'n gezin ongezien de Klostertunnel ingeglipt om naar het westen te ontsnappen. De man wist namelijk dat de Klostertunnel uitkwam op de Waisentunnel, een andere servicetunnel, en die kwam op zijn beurt weer uit op de tunnel van de West-Berlijnse U8, maar wel op een plaats waar men zich nog in Oost-Berlijn bevond… Ingewikkeld, maar tóch een uitweg naar het Westen want het waren immers West-Berlijnse treinen die door deze tunnel reden. De man had een signaallamp meegenomen en dwong daarmee een aankomende West-Berlijnse metro richting Leinestrasse in Neukölln tot stoppen. De machinist liet de familie instappen en vertelde ze laag te blijven omdat er nog een paar spookstations gepasseerd moesten worden alvorens ze op station Moritzplatz in West-Berlijn aankwamen. De vlucht is altijd geheim gebleven omdat West-Berlijn wilde voorkomen dat de Oostduitse autoriteiten de transittunnels voor de West-Berlijnse metro zouden sluiten…